ACTUEEL

Expo geschiedenis r.k. arbeidersbeweging

De Historische Kring Haaksbergen bereidt momenteel een expositie voor over de geschiedenis van de katholieke arbeidersbeweging, die einde mei zal worden geopend in  Theeschenkerij “Jordaan” bij camping 'n Stien'nboer aan de Scholtenhagenweg. 

 

De geschiedenis van de rooms-katholieke arbeidersbeweging in Nederland en Twente

Het verschijnen van de pauselijke encycliek Rerum Novarum is vaak het begin genoemd van de r.k. arbeidersbeweging. In katholieke kringen schroomt men er zelfs niet voor de door paus Leo XIII gepubliceerde encycliek Rerum Novarum het begin van alle sociale strijd te noemen, daarbij over het hoofd ziend dat op het moment van verschijnen - 15 mei 1891 - er reeds een groot aantal nationale en internationale organisaties bestonden, die zich het lot van de arbeiders hadden aangetrokken.
Ook wat betreft de Nederlandse katholieke arbeidersbeweging was Rerum Novarum geen begin. Door omschakeling van handmatige naar machinaal vervaardigde goederen aan het begin van de negentiende eeuw ontstond de industriële revolutie. Werkte men eerst ambachtelijk op de boerderij of in kleinschalige werkplaatsen, toen ontstonden grote fabrieken. Door die groei daalde de prijs van de producten enorm waardoor steeds meer mensen zich deze konden veroorloven. Pas rond 1850 ontstond in Brabant en Twente grootschalige textielindustrie waar de landbouw tot dan toe het voornaamste bestaansmiddel was geweest. Het leek of toen de fabrikanten de volledige macht in handen hadden. Soms werd er gestaakt voor betere arbeids- en leefomstandigheden maar dit had weinig zin. Er waren meer arbeiders dan werk dus nieuwe werknemers vinden was nooit een probleem. De Twentse bevolking groeide in amper 50 jaar van 70.000 naar ruim 170.000 inwoners in 1910.
  Belangrijk voor de ontwikkeling van het katholieke volksdeel is de oprichting van de R.K. Volksbond in Amsterdam geweest. In 1887 werden er ter gelegenheid van het 10-jarig pontificaat van paus Leo XIII binnen de katholieke gemeenschap een aantal grootse feesten georganiseerd. Met veel pracht en praal werd de aanhankelijkheid aan de paus gedemonstreerd. Voor de arbeiders was deelname hieraan echter niet weggelegd. De uitsluiting van de arbeiders viel bij een aantal personen, onder wie Willem Passtoors in slechte aarde. Zij besloten daarom de R.K. Volksbond op te richten waarin aan de emancipatie van de arbeiders gewerkt kon worden. De Volksbond heeft in het westen van Nederland de stoot gegeven tot het oprichten van r.k. vakverenigingen, zodat er ten tijde van het verschijnen van Rerum Novarum in de hoofdstad al verenigingen zijn van timmerlieden, typografen, schilders, kleermakers en kantoorbedienden.
  Rond 1880 heeft Ferdinand Domela Nieuwenhuis daar de Broederbond opgericht, waarvan ook katholieken lid kunnen worden. Deze bond roept in 1888 een staking uit bij Scholten & Co, een textielfabriek in Almelo, nadat dit bedrijf tot een loonsverlaging was overgegaan. De socialistische propaganda schiet bij de geestelijkheid in het verkeerde keelgat. Na dit arbeidsconflict beijvert Alphons Ariëns zich dan ook om een katholieke vakvereniging op te richten, ter redding van "de ziel van de arbeider". "Het eigenlijke punt in het arbeidersvraagstuk is niet alleen minder arbeid en hoger loon, maar ook zondagsrust, educatie, verzekering tegen ongevallen en bescherming van vrouwen en kinderen. 

                                    Grondleggers r.k. arbeidersbeweging  
                       Willem Passtoors, Alphons Ariëns en Herman Schaepman


  Het kabinet stelde de Staatscommissie van 1890 in met als doel en opdracht te komen tot ”verzameling van gegevens voor de kennis van de maatschappelijke toestanden der arbeiders, van de verhoudingen tusschen werkgevers en arbeiders in de verschillende bedrijven en van den toestand van fabrieken en werkplaatsen met het oog op de veiligheid en de gezondheid der arbeiders”. De pas in Enschede benoemde kapelaan  Ariëns maakt de meest mensonterende situaties mee en verklaart “Vaak kom ik bij arbeiders in de Krim en Sebastopol over de vloer. Och, wat verschrikkelijk! Ze klotsen ’s morgens al voor zessen naar de fabriek en sjokken ’s avonds pas rond achten terug, om daarna nog – zo lang als ze kunnen – op hun eigen stuk land te werken”.
  Aanvankelijk dacht Ariëns aan een standsorganisatie, waarnaast vakverenigingen zouden moeten worden opgericht. Na overleg met Schaepman besluit hij in november 1889 een katholieke arbeidersvereniging op te richten, anderhalf jaar later - maart 1891 -gevolgd door de oprichting van de R.K. Twentsche Fabrieksarbeidersbond. De R.K. Arbeidersvereniging sluit zich in oktober 1893 met elders in het aartsbisdom Utrecht opgerichte soortgelijke verenigingen aaneen tot de Bond van R.K. Werkliedenverenigingen. Voor de Haaksbergse arbeiders was dit de basis voor het ontstaan van een eigen R.K. werkliedenvereniging die begin 1894 werd opgericht. 
  Alphons Ariëns staat dan ook direct in Haaksbergen klaar wanneer er in 1894 een beroep op hem wordt gedaan. Een groot aantal arbeiders was bij de firma Jordaan ontslagen na een loonconflict. Hij zorgde ervoor dat de gezinnen van die arbeiders tenminste in hun levensonderhoud konden blijven voorzien. Hij richtte een weverij op van en voor de arbeiders, de productiecoöperatie “N.V. De Eendracht”.
  Mocht er dus voor het verschijnen van de encycliek Rerum Novarum reeds sprake zijn van r.k. arbeidersorganisaties, desondanks wordt eerst door de encycliek belangstelling voor de "sociale kwestie" gewekt. De gevaren van het liberalisme en het wetenschappelijk of marxistisch socialisme, die de godsdienst en de zedelijkheid bedreigen - zoals in Rerum Novarum gesteld wordt - dwingen de katholieke gemeenschap tot bezinning over een eigen aanpak van het arbeidersvraagstuk. Doel van de katholieke sociale emancipatie moet de omvorming zijn van de individualistisch gerichte maatschappij van de 19e eeuw in een solidaristische. 
  In de nieuwe aangebroken tijd was de rechtstoestand van de arbeider eigenlijk deze, dat over hem werd beschikt en dat hij daartegen weinig of geen verweer bezat. Dat moet anders worden, want hierin ligt de kern der zaak. “Ik wens aan Nederland te geven een school van werklieden met rotsvast geloof en kennis, die de plichten, maar ook de rechten kent en deze weet te verdedigen". Aldus Dr. Herman Schaepman - priester en staatsman - in oktober 1893 bij de oprichting van de Bond van RK Werkliedenverenigingen.

Openingstijden Historisch Centrum

maandag 09.00-12.00 en 13.30-17.00 uur
dinsdag 09.00-12.00 en 13.30-17.00 uur
woensdag Gesloten
donderdag 19.00-22.00 uur
vrijdag  09.00-12.00 en 13.30-17.00 uur  






Contactgegevens

Historische Kring Haaksbergen
Markt 3 - Souterrain Gemeentehuis    
7481 HS  HAAKSBERGEN
Tel.: 053-5742374
E-mail: info@historischekringhaaksbergen.nl 

Bankrekeningen

Voor schenkingen en giften:
Rabobank: NL76RABO0324229917
ANBI-nr. 8056.08.837
Voor lidmaatschap en abonnement:
Ing: NL23INGB0002547699

Overige gegevens 

Kamer van Koophandel: 40073806
Fiscaal nummer: 8056.08.837
Statuten

  Bekijk hier ook de Facebookpagina's van
Oud-Haaksbergen

en de 
Historische Kring Haaksbergen